اهمیت و ضرورت حمام و وضعیت آن در شهر ، نقش حمام در روابط اجتماعی ، پیوند محکم آن با سنت ها و لباس های مذهبی و بومی ، رابطه معنادار آن با پزشکی و رویکردهای پزشکی و حضور آن در بیشتر مراحل مهم زندگی نمونه هایی از ویژگی هایی که حمام ها را در موقعیت خاصی قرار می دهد. الزامات سنتی و رویكردهای مربوط به سلامتی ، شستشو و استحمام را به عنوان یكی از آداب و رسوم ایرانی همراهی می كند كه این مرد از بدو تولد تا حتی پس از مرگ همراه است. بدیهی است که چنین پدیده ای گسترده و ظریف در تمام جنبه های مختلف زندگی اجتماعی مردم ایران آشکار شده است. بر این اساس ، مکان حمام ها در شهر بر اساس روابط اجتماعی و الزامات زیست محیطی و موقعیت سیستم آبرسانی تعیین شد. نقش و وضعیت حمامهای تاریخی ایرانی در شهرها و زندگی مردم چگونه بوده است؟ و بر اساس آن نحوه توزیع و تعویض حمام چگونه بوده است؟ نتایج نشان می دهد که حمام بیش از سایر ساختمانهای عمومی نقش مهمی داشته و حتی در بسیاری از موارد دستیار آنها بوده است
حمام حاج آقای تراب یا حمام دوقلو در محله علیآباد یا کوچه سیدها و روبروی مسجد حاج آقا تراب شهر نهاوند قرار دارد نمادی از هنر ایرانی اسلامی در زمان ناصرالدین شاه قاجار بنا شد نهاوند از شهرستانهای مهم تاریخی استان همدان از شمال به شهرستان تویسرکان و از شمال غربی به شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه از شرق به بخش ثامن در شهرستان ملایر و از جنوب به شهرستان سلسه و دلفان در استان لرستان و از غرب به شهرستان کرمانشاه وصل میشود. نهاوند به علت دارا بودن موقعیت جغرافیایی ویژه و آب فراوان و خاک مستعد از نواحی ممتاز استان همدان به شمار میرود و از مکانهای دیدنی و تاریخی متعددی برخوردار است حمام حاج آقا تراب یا حمام دوقلو که در محله علیآباد و بافت قدیمی شهر نهاوند قرار دارد نمادی از هنر ایرانی اسلامی است
در ورودی حمام پنج پله پایین تر از سطح کوچه است و دو نیم ستون زیبا در دوطرف آن قرار گرفته است. دیواری فضای داخلی حمام را به دو قسمت تقسیم می کند. قسمت اول شامل سردخانه یا رختکن است که در وسط آن چهار ستون سنگی، گنبد و روزنه ای در وسط آن جهت نورگیری و تهویه هوا قرار گرفته و در این میان حوضی زیبا جای گرفته است که حجره ها یا طاق نماهایی در سه سمت آن وجود دارد. یک سمت شاه نشین با دو ستون که بربالای آن صحنه ای از شاهنامه نقاشی شده از سایر قسمت ها جدا می شود.
در اطراف فضای داخلی گنبد نقش و نگارهای متنوع گیاهی وگلدان های تزیینی با نقوش مرغان و نیز یک کتیبه وجود دارد. قسمت دوم شامل گرمخانه حمام است که مشابه قسمت رختکن چهارستون در وسط و یک گنبد کوچک تر بر بالای آن دارد . مصالح این حمام از آجر، ساروج و سنگ با تزیینات گچ بری، آهکبری، کاشیکاری و نقاشی است.
موزه سنگ یا حمام بلور در شهر قزوین در زمان شاه طهماسب اقدامات وسیع عمرانی در این شهر انجام داد از جمله این اقدامات احداث حمام های متعدد در شهر بود. پیشینه این حمام را به دو دوران تاریخی صفویه و قاجار نسبت داده که از زمان ساخت این حمام کتیبه ای در دست نیست با توجه به لایه های نقاشی و سبک نگاره های آن قدمت آنرا مربوط به دوران صفویه می دانند.حمام دارای زیر بنایی درحدود 1200متر مربع است و در یکی از محله های قدیمی شهر به محله آخوند شهرت دارد ف ساخته شده است
ساختمان حمام در زیرزمین بنا شده است و از طریق سیزده پله رو به پایین به ورودی حمام یا سربنیه راه میابد. برخی از گنبدهای بنا حدود 60 تا 190 سانتی متر از سطح کوچه ارتفاع دارد. این شگرد علاوه بر اینکه امکان سوار شدن آب قنات را به حمام فراهم می آورده، تبادل حرارتی را در زمستان و تابستان میان داخل حمام و فضای خارج آن به حداقل می رسانده است و در واقع خاک همچون عایقی حرارتی عمل میکرده و قرار گرفتن بنا در دل زمین مقاومت آن را در برابر خطر زلزله افزایش می داده است.
فضاهای اصلی در حمامهای قدیمی به گونه ای از یکدیگر تفکیک شده که دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شود و از خطر بیماری فرد به دلیل ورود به فضای گرم و خروج ناگهانی به فضای سرد تا حدود زیادی پیشگیری شود این مساله در حمام بلور نیز رعایت شده وآب مورد نیاز حمام در گذشته از دو قنات آخوند و شاه تامین می شده که از طریق تنبوشه های سفالی و به کمک فشار ناشی از اختلاف سطح به محل مورد نظر می رسیده و حرارت مورد نیاز حمام بلور درگذشته همانند سایر حمام های قدیمی ایران با سوزاندن مواد آلی همچون خار و خاشاک، برگ های خشک و فضولات حیوانی در تون تامین می شد
حمام و قلعه کردشت
از توابع شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی و بر اساس متون تاریخی این مجموعه به دستور عباس میرزا، ولیعهد قاجار بنا شد و دارای 8 عمارت تاریخی است که از معروف ترین آن میتوان به حمام و قلعه کردشت که در زمان سلطنت شاه عباس صفوی احداث شد نام برد این بنا در دورهی صفویه حمام خانی بود و فقط پادشاهان حق استفاده از آن را داشتند ولی پس از دورهیصفویه واین بنا به دستورآقا محمدخان قاجار تغییراتی کردو برای استفاده عموم مردم دایر گردید. آهک بریهای موجود در این بنا شایان اهمیت و توجه خاصی است.
قلعه کردشت مقر اصلی مبارزههای عباس میرزا، در دوران تجاوز روسیه به خاک ایران بوده است. طبق کتابهای تاریخی این قلعه به دستور عباسمیرزا بنا شده و پیش از استفاده نظامی از قلعه کردشت در دوران قاجار، این قلعه وجود داشته و قدمت بنا به نخستین سدههای اسلام منسوب است.
حمام ظهیرالاسلام (موزه مردم شناسی اردبیل)
از حمامهای تاریخی شهر اردبیلکه قدمت آن به دوره حکومت ایلخانان میرسد اما در دوره قاجار، حمام توسط شخصی به نام موتمنالرعایا خریداری شد، مرمت گردید و اتاقهایی به آن افزوده شد.
حمام با نام حمام آقا نقی اردبیل هم شناخته و مانند سایر حمامهای ایرانی با کفش کن و رخت کن وسربینه که بخش ورودی حمام گفته و دارای گنبد است. خزینههای آب سرد و گرم، بخشهای دیگر این حمام را تشکیل میدهند.
آبرسانی مثل حمامهای قدیمی به خاطر نبود لولهکشیهای رایج امروزی، با استفاده از لولههای سفالی انجام میگرفته و آب خزینههای حمام از یکی رودهای اردبیل تامین که توسط لولههای سفالی به درون حمام هدایت و به همان شیوه از آن خارج میشده و این موزه مردمشناسی نمایش آداب و رسوم، شکل پوشش و سبک زندگی مردم اردبیل، 33 مجسمه از جنس موم را در خود جای داده است. آثار و
موزه مردم شناسی یا حمام ظهیر الاسلام روبروی در ورودی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی واقع شده است. موزهای که فرهنگ مردم اردبیل و همچنین سازه کهن حمام ایرانی را به نمایش گذاشته است.
حمام قلعه (موزه مردم شناسی همدان)
از شهرهای قدیمی و کهن ایران و پایتخت نخستین سلسله شاهنشاهی ایران یعنی ماد بوده است. این شهر با آب و هوایی کوهستانی در غرب ایران قرار دارد. محوطه باستانی هگمتانه، کتیبه گنجنامه و مجسمه شیرسنگی بر باستانی بودن این شهر با مقبره ابوعلی سینا و بابا طاهر، گنبد علویان، آرامگاه استرومردخای، برج قربان و حمام قلعه، شناخته می شود.
محله قدیمی و تاریخی از فرهنگ و آداب و رسوم آن شهر از دیدن ابنیههای تاریخی آن نیز حظ برد. محله قلعه یا قاشق تراشانِ همدان محلهای قدیمی و اصیل که در آن حمام قلعه و آرامگاه باباطاهر و ابوعلی سینا، تپه هگمتانه، مقبره استرومردخای، گنبدعلویان و بازار همدان در نزدیکی آن می رسید. قدمت این حمام به اواخر دوره قاجار برمیگردد و تا چندی پیش گرمخانهاش گرم بود،
این حمام به حمام حاج محمدسعید نیز معروف است و 1700 متر بنا دارد.حوضی بزرگ و پرآب در وسط و سکوهایی که برای کندن رخت و لباس است در دو طرف قرار دارد، بر روی آنها مجسمههایی است که تداعی کننده حمام رفتنهای قدیم است. بعضی سکوها هم محلی برای استراحت و غذا خوردن مسافران و گردشگران است. این حمام دارای 4 ستون با سقفی بلندِ طاقدار و قوسی شکل زیبا است که از آجر ساخته شده و با نورپردازی زیبایی که دارد نظر هر بینندهای را جلب میکند.
حمام قلعه دارای پلان مربع با حمام سرد و گرم است، ابتدا وارد حمام سرد میشوید که شامل سکو و حوض است و بعد حمام گرم قرار دارد. از ویژگیهای دیگر این حمام مجزا بودن قسمت مردانه و زنانهاش است که آتشدان حمام در قسمت غرب و در حمام مردانه قرار دارد
جاذبههای گردشگری حمام کرناسیون
دزفول یکی از شهرهای شمالی استان خوزستان است که جاذبههای گردشگری طبیعی و تاریخی فراوانی دارد. یکی از دیدنیهای دزفول حمام کُرناسیون است که در چند سال گذشته موزه مردمشناسی دزفول در آن برپا شده است.
حمام در فاصله 3 دقیقهای پل جدید دزفول بین بلوارهای شریعتی و قاضی، نزدیک خیابان ساحلی قرار گرفته و در محلهای به کرناسیون این محل اسکان عشایری بوده که از کوه کرناس به اینجا کوچ کردند. کوه کرناس نزدیک شهر و در شمال دزفول قرار دارد. با تغییر سبک زندگی، این مردم به طور ثابت در محلهی کرناسیون ماندند و زندگی کردند.
حمام در دوره قاجار در این محله ساخته شده و سالها مورداستفادهی مردم بوده، اکنون به یکی از جاذبههای گردشگری دزفول تبدیل شده است.
معمار این حمام که 889 مترمربع مساحت دارد، استاد معزی بوده است. حمام کرناسیون نمای بیرونی ساده و آجری دارد و حلقه چاه کنار ورودی که این چاه به قناتهایی وصل بوده که به رودخانه دز راه داشتند و به این ترتیب آب حمام را تامین میکرده است.
فضاهای داخلی به دو بخش قرینه زنانه و مردانه تقسیم میشود. در راهروها میتوان جای مشعلدانها را روی دیوار دید. بخش مردانه اکنون موزه مردمشناسیست و خلاصهای از شغلهای بومی و پوشش مردم قدیم دزفول را به نمایش میگذارد. در بخش زنانه حمام، فروشگاه صنایع دستی برقرار شده که هم ما را با صنایع دستی بومی آشنا میکند، هم برای خرید سوغات دزفول انتخاب خوبی است.
حمام وکیل، معروف ترین حمام شیراز، به دستور کریم خان زند در محله میدان شاه، جنب مسجد وکیل و بازار وکیل با 8660 متر زیربنا، 120 متر طول و 80 متر عرض ساخته شده است. حمام بزرگ از پیشرفته ترین اصول معماری دوره زندیه برخوردار است. حمام بخش شاه نشین است. فضاهای دیگر حمام شامل رختکن، گرم خانه و خزینه می شود. سربینه حمام به شکل هشت ضلعی و هشت ستون رنگی، سقف گنبدی بنا را نگه می دارند. تصاویر آهک بری معروفی از شمایل حضرت علی(ع) و ذوالفقار، دیدار شیرین و فرهاد، دیدار بیژن و منیژه بر سقف این بنا نقش بسته است حمام وکیل در سالیان اخیر در ابتدا به رستوران و چندی بعد به موزه مردم شناسی با هدف شناسایی فرهنگ و آداب و رسوم مردم شیراز تغییر کاربری داده است
مجموعه خان و باغ دولت آباد
مجموعه خان شامل بازار، میدان، مدرسه و حمام است که درخیابان قیام از محلههای قدیمی یزد قرار دارد. از میدانِ خان، راهی کشیده میشود به مدرسه، راهی به بازار و راهی دیگر به حمام. در انتهای میدان خان ضلع جنوب غربی به کوچهای میرسید که سمت چپ آن در بافت مسکونی و قدیمی حمامِ خان-که نام دیگر آن گرمابه نور است- قرار دارد. با سردری عمیق، دالانی طویل و پلههایی قطور و از این راه وارد حمام میشوید، به سربینه آن.این حمام در سال 1212هجری قمری ساخته شد و 30 سال بعد یعنی در سال 1242 هجری قمری مرمت و بازسازی شد. طی این بازسازی تزئیناتی مانند نقاشیهای شاه نشین به آن اضافه شد. مساحت حمام 1170متر مربع و زیر بنای آن 900 متر مربع است که شامل دو حمام بزرگ و کوچک است؛ حمام کوچک که مخصوص بانوان بوده به علت تعمیرات زیادی که انجام شده، صورت اولیه خود را از دست داده و به سختی قابل تشخیص است. این حمام مانند حمامهای دیگر دارای سربینه، خزینه و گرمخانه است اما در سایز کوچکتر.
حمام بزرگ که همان حمام اصلی است علاوه بر تون و گلخن دارای سربینهای بزرگ با 4 ستون قطور است که نور آن از سقف، با یک فضای هشت ضلعی، تامین میشود. دو سکو از سکوهای این سربینه بزرگتر است که به شاهنشین معروف است.
سربینهها دارای سکوهایی بودند برای نشستن، کندن رخت، آماده شدن و رفتن به گرمخانه. بعد از عبور از فضایی طویل که به میاندر معروف است به گرمخانه وارد میشوید. انتهای گرمخانه نیز خزینه قرار دارد که روی گلخن حمام میسازند تا آب گرم باشد.
این حمام نه از مصالحی مانند چوب و گچ و خشت بلکه از ملات آهکی و سنگ و آجر ساخته شده است تا در برابر رطوبت و عوامل شیمیایی محفوظ بماند و برای حفظ گرما و حرارت، حمام را در ترازی پائینتر از ساختمانها و راههای اطراف ساختهاند. از این جهت برای ورود به حمام از دالانی عمیق با پلههای قطور باید گذشت.بطور کلی تزئینات خاصی ندارد فقط آثار نقاشی با موضوعات حماسی و نظامی و متأثر از شاهنامه در بخش شاهنشین و سقف سربینه وجود دارد.
دیگه نگو شام چی بپزم !! ○مجله آشپزی شکمو○
مشاهده
وبلاگ جاذبه های گردشگری
مطلب مرتبط
معرفی بهترین مقاصد سفر 2026- مقرون به صرفه، ایمن و پر طرفدار 
